ลักษณะของประเพณีไทย

การศึกษารายละเอียดของประเพณี จะแยกเป็น 2 ประเภท คือ ประเพณีเกี่ยวกับชีวิต และประเพณีเกี่ยวกับเทศกาล

1. ประเพณีส่วนบุคคล หรือประเพณีเกี่ยวกับชีวิต
เป็นประเพณีเกี่ยวกับการส่งเสริมความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิตตั้งแต่เกิดจนตาย ได้แก่ประเพณีการเกิด การบวช การแต่งงาน การตาย การทำบุญในโอกาสต่าง ๆ
1.1 ประเพณีการเกิด เป็นเรื่องที่สังคมไทยให้ความสำคัญ แล้วแต่ความเชื่อของบุคคลหรือสังคมที่ตนอยู่ ซึ่งแต่เดิมคนเชื่อในสิ่งลึกลับ พิธีกรรมจึงมีตั้งแต่เริ่มตั้งครรภ์จนคลอดเพื่อป้องกันอันตรายแก่ทารก เช่น ทำขวัญเดือน โกนผมไฟ พิธีลงอู่ ตั้งชื่อ ปูเปลเด็ก โกนจุก (ถ้าไว้จุก) เป็นต้น

1.2 ประเพณีการบวช ถือเป็นสิ่งที่ช่วยอบรมสั่งสอนให้เป็นคนดี ตลอดจนทดแทนบุญคุณพ่อแม่ผู้ให้กำเนิด ตัวผู้บวชเองก็จะมีโอกาสได้ศึกษาพระธรรมวินัย
- การบรรพชา คือ บวชเณร ต้องเป็นเด็กชายที่มีอายุตั้งแต่ 7 ขวบขึ้น
- การอุปสมบท คือ บวชพระ ชายที่บวชต้องมีอายุครบ 20 ปีบริบูรณ์
1.3 ประเพณีการแต่งงาน เกิดขึ้นภายหลังที่ผู้ชายบวชเรียนแล้ว เพราะถือว่าได้รับการอบรมมาดีแล้ว เมื่อเลือกหาหญิงตามสมควรแก่ฐานะ ฝ่ายชายก็ให้ผู้ใหญ่ไปสู่ขอฝ่ายหญิงขั้นตอนต่าง ๆ ก็เป็นการหาฤกษ์ยาม พิธีหมั่น พิธีแห่ขันหมาก กากรรดน้ำประสาทพร การทำบุญ เลี้ยงพระ พิธีส่งตัวเจ้าสาว เป็นต้น การประกอบพิธีต่าง ๆ ก็เพื่อความเป็นมงคลให้ชีวิตสมรสอยู่กันอย่างมีความสุข
1.4 ประเพณีการเผาศพ ตามคติของพระพุทธศาสนา ถือว่าร่างกายมนุษย์ประกอบด้วยธาตุทั้ง 4 คือ
- ดิน (เนื้อ หนัง กระดูก)
- น้ำ (เลือด เหงื่อ น้ำลาย)
- ลม (อากาศหายใจเข้า-ออก)
- ไฟ (ความร้อนความอบอุ่นในตัว)
ดังนั้น เมื่อสิ้นชีวิตไปแล้ว สังขารที่เหลือจึงไม่มีประโยชน์อันใด การเผาเสียจึงเป็นสิ่งที่ดี ผู้ที่อยู่เบื้องหลังไม่ห่วงใย โดยมากมักเก็บศพไว้ทำบุญให้ทานชั่วคราว เพื่อบรรเทาความโศกเศร้า โดยปกติมักทำการเผาศพหลังทำบุญ 100 วันแล้ว เพราะได้ทำบุญให้ทานครบถ้วนตามที่ควรแล้ว